Tsarong Dazang Damdul (1888-1959)
Tybetański dyplomata, wojskowy, ekonomista, inżynier lądowy oraz bliski doradca XII Dalajlamy
Namgang Dazang Damdul urodził się w Phenpo na północy Lhasy w 1888 roku. Już jako dziecko wykazywał ponadprzeciętną inteligencję, a mając 12 lat został uczniem Khangnyia Jipy, mnicha pełniącego obowiązki urzędowe w pałacu Norbulingka (letniej rezydencji Dalajlamy). Namgang (imię to otrzymał po rodzinie żony) w dalszym ciągu osiągając wybitne wyniki w nauce, został wkrótce zatrudniony wśród osobistej służby XIII Dalajlamy, dla którego miał się wkrótce stać ważnym doradcą.
Tsarong odegrał kluczową rolę w poprzedzającej wydarzenia z 1959 roku obronie Tybetu przed Chinami. Kiedy wojska chińskie dokonały inwazji na kraj w marcu 1910 roku, a Dalajlama uciekł do Indii, Tsarong pozostał na miejscu, na promie Chaksam, razem z żołnierzami tybetańskimi, by odpierać ataki oddziałów chińskich usiłujących odciąć Dalajlamie drogę ucieczki. Chińczycy odnieśli druzgocącą klęskę; wielu z nich padło ofiarą starć. Sukcesy Tsaronga na polu walki oraz ochrona, jaką zapewnił swojemu duchowemu przywódcy i ojczyźnie wzbudziły głębokie uznanie wśród wielu Tybetańczyków, którzy nazwali go „Bohaterem z Chaksam”. Wkrótce potem Tsarong poprowadził Dalajlamę do Indii, by tam przez ponad rok towarzyszyć mu w Darjeeling.
Na początku 1912 roku Dalajlama mianował Tsaronga dowódcą naczelnym Tybetu, nagradzając go tytułem Dzasy. Niedługo potem Tsarong udał się do Lhasy, gdzie pomagał w przygotowaniu i koordynacji powstania przeciwko chińskim siłom okupacyjnym w Tybecie, które w tamtym czasie znacząco osłabły w wyniku obalenia cesarstwa Mandżurów i chińskiej rewolucji. Chińskiej armii brakowało zaopatrzenia i posiłków, dlatego 12. sierpnia 1912 roku była zmuszona się poddać. Po tym zwycięstwie Dalajlama powrócił z uchodźctwa, by na początku 1913 roku ogłosić Niepodległość Tybetu.
Po ogłoszeniu Tybetańskiej Niepodległości Tsarong stał się jedną z czołowych postaci w Tybecie, a na przestrzeni następnych dekad spoczywała na nim ogromna odpowiedzialność wobec swojego narodu. Jego status był wyjątkowy, ponieważ figurował nie tylko jako naczelny dowódca armii, ale także jako członek Rady Ministrów, a po 1933 – kierownik Tybetańskiej Mennicy i Arsenału. Dzięki wizytom w krajach sąsiadujących i samodzielnej nauce na temat ich polityki i strategii, Tsarong nabył teoretyczną i praktyczną wiedzę specjalistyczną w dziedzinie polityki.
Tsarong pozyskał sobie ogromną popularność wśród wielu Tybetańczyków za swoje rewolucyjne pomysły unowocześnienia Tybetu i radykalnej restrukturyzacji majątku arystokracji w celu przyspieszenia rozwoju gospodarczego w Tybecie. Jego działania zmierzające do modernizacji spotkały się z oporem wielu tybetańskich arystokratów, którzy postrzegali je jako zagrożenie dla tradycyjnych przywilejów i porządków.
Tsarong kontynuował wdrażanie w życie reform mających unowocześnić strukturę tybetańskiego społeczeństwa i przygotować państwo do bliższej współpracy ze światem zewnętrznym. Jego starania objęły wzmocnienie systemów obronnych Tybetu, zabezpieczenie stosunków z władzami europejskimi, jak również usprawnienie handlu i wzmocnienie tybetańskiej waluty.
W latach 20. ubiegłego wieku garstka arystokratów spiskowała przeciwko Tsarongowi, dążąc do jego upadku i doprowadzając do pozbawienia go tytułu naczelnego dowódcy. Mimo to w latach 30. i 40. pozostał wybitną osobistością w świecie ekonomii i inżynierii lądowej. Po śmierci Jego Świątobliwości XIII Dalajlamy w 1933 roku Tsarong został mianowany kierownikiem Mennicy i Arsenału. Pełniąc tę rolę pomagał Tybetańskiej Misji Handlowej Mennicy, mającej na celu wzmocnienie tybetańskiej waluty i zwiększenie zasobów złota . Nadzorował również konstrukcję mostów stalowych i innych podstawowych ulepszeń infrastruktury krajowej wzdłuż głównych tras handlowych z Lhasy do Indii i zachodniego Tybetu.
Pod koniec lat 40. i w latach 50. zagrożenie ze strony Chin dramatycznie wzrosło, a w 1949 siły chińskie dokonały inwazji we wschodnim Tybecie. W 1959 roku, podczas historycznego powstania w Lhasie, Tsarong został wyznaczony jako przywódca delegacji prowadzącej negocjacje z chińskimi władzami w Lhasie. Jeszcze przed końcem rozmów Lhasa znalazła się pod ostrzałem, a na pałace Potala i Norbulingka zostały zbombardowane. W ataku śmierć poniosło kilkaset Tybetańczyków. Tsarong, wraz z kilkoma innymi znaczącymi Tybetańczykami sprawującymi urzędy, został aresztowany. Niedługo po jego zatrzymaniu, 14. maja 1959 roku, zmarł w chińskim więzieniu wojskowym w Lhasie.
Dziś Tsarong Dzasa jest uważany za jedną z najważniejszych i najbardziej wpływowych postaci tybetańskich XX wieku.
