Instytucje i perspektywy demokracji Tybetańskiej
Szacuje się, że aktualnie ponad 100 tys. Tybetańczyków żyje poza swoją ojczyzną, uciekając przed chińską okupacją. Od 45 lat próbują odpowiedzieć na pytanie o miejsce i rolę swojego narodu we współczesnym świecie, wciąż odwołując się do największego symbolu swojej ojczyzny, świętego przywódcy – dalajlamy. Opisując instytucje i mechanizmy, jakimi rządzi się dziś tybetańska społeczność emigracyjna, należy odnieść się do kontekstu historycznego by zrozumieć fenomen procesów zachodzących w społeczności głęboko zakorzenionej w swojej tradycji politycznej, dalekiej od ideałów współczesnej demokracji.
1. INSTYTUCJE HISTORYCZNE
1.1. „DAWNY TYBET”
Od czasów V Dalajlamy – Ngałanga Losnaga Giaco (1617-1682) , aż do połowy XX w. Tybet pozostawał pod hierokratycznymi rządami kolejnych dalajlamów – przywódców religijnych jednej ze szkół buddyzmu tybetańskiego, pełniących jednocześnie absolutną władzę świecką. Panujący feudalny system społeczny i polityczny oparty był na centralnej władzy „świętego króla”, lokalnej arystokracji oraz licznych klasztorów. Dalajlama do pomocy miał gabinet ministrów tzw. kaszag, składający się z czterech kalonów – ministrów: trzech osób świeckich i mnicha – najstarszego rangą. Kolejne pod względem ważności było Congdu – Zgromadzenie Narodowe (składało się 50 osób: najwyższych lamów trzech głównych klasztorów, oraz dyrektorów wszystkich departamentów administracyjnych rządu) , stanowiło ono rodzaj parlamentu zwoływanego przez kaszag w chwilach poważnego zagrożenia narodowego. Przewodniczyła mu Rada, złożona z czterech starszych rangą mnichów. Świeckich urzędników rządowych powoływano spośród członków rodzin ziemiańskich, jako że posiadanie ziemi gwarantowało utrzymanie przynajmniej jednego członka rodziny na obowiązkowej, nieodpłatnej służbie rządowej . Zatem Tybetem rządzili wspólnie wysocy rangą lamowie i dwie setki arystokratycznych rodzin tybetańskich, zapewniając sobie wzajemną kontrolę i równowagę , często niezważający na los prostych ludzi, niewolniczo przywiązanych do swoich panów ciążącymi od pokoleń rodzinnymi długami.
1.2. CZAS REFORM
Pierwsze poważne zmiany przychodzą wraz z początkiem XX w. za panowania XIII Dalajlamy Thuptena Gjaco (1875-1933), kiedy to gwałtowne wydarzenia polityczne na świecie zaczęły dosięgać izolowanego dotychczas geograficznie Tybetu. W 1911 r. po rewolucji w Chinach i upadku państwa mandżurskiego dalajlama ogłasza niezależność Tybetu od Chin . W 1912 r. Tybetańczycy wydalają z kraju wszystkich Chińczyków, a w 1913 w Urdze , Tybet i Mongolia zawierają traktat uznający wzajemnie niepodległość obu państw . Należy też wspomnieć o przedstawicielach dworu chińskiego – ambanach. Traktowano ich jako ambasadorów w randze ministrów, którzy od 1908 r. teoretycznie posiadali szerokie uprawnienia, chociaż zakres ich faktycznej władzy stanowi przedmiot dyskusji .
Zmiany społeczne nadchodzą „wraz z pojawieniem się mocarstw, które przybyły [by] złamać równowagę chińsko-tybetańską; w kraju wraz z aspiracjami ludu i klasy średniej, do życia, które nie byłoby wyłącznie podtrzymywaniem obecnego systemu, często despotycznego, a zawsze ciężkiego. Po raz pierwszy członkowie kleru tybetańskiego ośmielili się zorganizować i wysłać do nowego zwierzchnika państwa i kościoła petycję, protestując przeciwko objawom nepotyzmu uwidaczniającego się w czasie nadawania stanowisk oraz demaskując niedostatki edukacji i wychowania członków Rady i Zgromadzenia.” W związku z tym dalajlama zakazał dziedziczenia stanowisk kalonów, oraz wprowadził sprawdziany na stanowiska państwowe . Przy dużym oporze ze stron środowisk klasztornych i arystokratycznych „poddał gruntownej reformie przestarzały system karny, zniósł karę śmierci, ujednolicił podatki, rozwijał oświatę, wprowadzał elektryczność, usługi pocztowe, system telegraficzny, a także założył mennicę, aby bić [własną] monetę. Zgodnie z brytyjskimi wzorami zreorganizował małą armię tybetańską” . Doświadczony międzynarodowymi konfliktami oraz walką o utrzymanie jedności i suwerenności państwa tybetańskiego XIII Dalajlama pozostawił po sobie testament, do dziś pozostający żywy w dyskusjach nad historią Tybetu: „Komuniści staną u naszych bram. Jest tylko kwestią czasu, kiedy będziemy zmuszeni do walki z nimi, niezależnie od tego, czy ta groźba pojawi się wśród nas samych, czy też napłynie z zagranicy. Kiedy nadejdzie ta chwila, musimy być przygotowani do obrony, aby nasze tradycje duchowe i kulturowe nie uległy zniszczeniu na zawsze. (…) Klasztory będą grabione i obrócą się w popiół, a mniszki i mnisi wygnani lub zabici” .
Kolejnemu – XIV Dalajlamie przyjdzie doświadczyć proroctwa swojego poprzednika. Urodzony w 1933 r. Tenzin Giaco w wyniku wydarzeń politycznych, już w wieku szesnastu lat (1950 r.) przejmuje całkowitą władzę świecką nad krajem . Spowodowane to było bezpośrednim zagrożeniem granic kraju ze strony Chin i potrzebą skupienia silnej władzy w rękach przywódcy. Rząd dalajlamy podejmuje próby reform w memencie, gdy armia chińska pod hasłami walki z imperializmem rozpoczyna atak na Tybet. Nie wiadomo jednak czy reformy te podyktowane były spóźnioną próbą zapobieżenia katastrofie, czy też politycznymi aspiracjami młodego przywódcy świadomego konieczności – jak pisał: „reformowania szkodliwych aspektów naszego systemu społecznego. [W 1954 r.] powołano pięćdziesiątosobowy Komitet [Reform – tyb. „Legcze Lekung”], który miał wprowadzić rządy demokratyczne. Zgodnie z zaleceniami komitetu przeprowadzono pierwsze reformy społeczne, niemniej na tym się skończyło, gdyż Chiny zdążyły zmienić Tybet w swoją kolonię” . Priorytetowymi celami reform miały być: ustanowienie niezależnego sądownictwa, edukacja, a przede wszystkim system własności ziemi . Komitet zmniejszył wysokość podatku gruntowego obowiązującego chłopów oraz rozpatrywał skargi na władze lokalne i okręgowe, wnoszone przez osoby prywatne, a Dalajlama przyjął ustawę o zwolnieniu z długów . Próby reform spotkały się ze sprzeciwem właścicieli ziemskich, ale przede wszystkim ze strony chińskich „wyzwolicieli”, dla których Dalajlama i jego rząd odgrywał w walce klasowej rolę „wroga ludu”, w związku z czym Komitet został zlikwidowany przez władze chińskie .
Nie można jednak mówić o udziale instytucji demokratycznych w życiu politycznym Tybetu w tym okresie, niezależnie od tego jak daleko idące, w stosunku do tradycyjnego systemu byłyby reformy podejmowane przez XIV Dalajlamę i jego poprzednika. W społecznościach monastycznych istniały jednakże elementy wspólnego podejmowania decyzji a w życiu świeckim ciekawą instytucję w postaci systemu zarządzania zimowymi zagrodami dla jaków, opisuje Charles Bell dając jednocześnie stosowny komentarz: „za każdą [zagrodę] płacona jest mała kwota do wspólnej kasy, która administrowana jest przez samych ludzi. To najwięcej, co jest z demokracji w tybetańskim systemie rządów” .
1.3. INWAZJA CHIŃSKA
Lata 1950-1959 to okres ogromnego napięcia między rządem tybetańskim a przejmującym kontrolę nad krajem rządem Chińskiej Republiki Ludowej (ChRL). W 1951 r. tybetańska misja negocjacyjna mimo braku pełnomocnictw, zostaje zmuszona do podpisania w Pekinie „Siedemnastopunktowej Ugody”. Dokument, wykorzystywany jest przez ChRL do argumentowania chińskiej obecności w Tybecie. Zmusza on Tybetańczyków do „powrotu do Ojczyzny, Chińskiej Republiki Ludowej”, oraz do „udzielania aktywnej pomocy” armii Ludowo-Wyzwoleńczej, gwarantując im jednocześnie m.in. zachowanie „istniejącego systemu politycznego, ustalonego statusu, funkcji i uprawnień” dalajlamy, i urzędników „różnych szczebli” .
10 marca 1959 roku w Lhasie wybucha antychińskie powstanie. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia przywódcy, będącego dla Tybetańczyków w tym czasie najwyższym atrybutem ginącej na ich oczach państwowości, zapada decyzja o konieczności jego ucieczki. 17 marca Dalajlama opuszcza Tybetu i po dwóch tygodniach dramatycznej przeprawy przez Himalaje dociera do Indii, gdzie uzyskuje azyl polityczny. Tuż po przybyciu odrzuca „Ugodę” oświadczając, że Chiny same złamały jej postanowienia. 29 kwietnia Dalajlama powołuje rząd emigracyjny oświadczając: „Gdziekolwiek jestem ja i mój gabinet, dla narodu tybetańskiego jesteśmy rządem Tybetu” .
2. EMIGRACJA
2.1. WOLNOŚĆ NA WYGNANIU
Po roku międzynarodowych starań i uzgodnień z rządem Indii , 2 września 1960 r. Dalajlama powołuje pierwszy w historii, pochodzący z wyborów, parlament tybetański – Komisję Tybetańskich Przedstawicieli Ludowych (zamienioną wkrótce na Zgromadzenie Tybetańskich Przedstawicieli Ludowych). W celu zachowania jedności narodowej, składała się ona z 13 przedstawicieli trzech tybetańskich regionów (w równych proporcjach) oraz czterech szkół buddyzmu tybetańskiego . Większość władzy, w tym wyłanianie kaszagu, prawodawstwo i administracja pozostają w rękach przywódcy. W 1961 r. Dalajlama ogłosił projekt Konstytucji Przyszłego Tybetu opartej na zasadach nowoczesnej demokracji. Została ona przyjęta przez Zgromadzenie, z wyłączeniem, forsowanego przez Dalajlamę, zapisu umożliwiającego pozbawienie go władzy przez parlament, czemu stanowczo sprzeciwili się Tybetańczycy .
Pierwszym zadaniem władz emigracyjnych było zapewnienie warunków niezbędnych dla przetrwania 80 tys. Tybetańczyków, którzy za Dalajlamą uciekli do Indii oraz dla wciąż przybywających nowych uciekinierów. Siedzibą Rządu Tybetańskiego (Centralnej Administracji Tybetańskiej – jak brzmi, ze względów politycznych oficjalna nazwa) zostało miasteczko Dharamsala .
Od samego początku emigracja to także czas mozolnych zabiegów o pozyskanie wśród państw zachodnich demokracji wsparcia dla sprawy okupowanego przez Chiny Tybetu, z którego wciąż napływały przerażające wiadomości o łamaniu praw człowieka na ogromną skalę. W 1959 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ wzywa Chiny do poszanowania tychże praw w Tybecie oraz prawa narodu tybetańskiego do samostanowienia. Wezwanie to ponawia w latach 1961 i 1965 . W 1960 r. Międzynarodowa Komisja Prawników potwierdza istnienie niezależnego i suwerennego Tybetu sprzed 1950 r. , oraz doniesienia o kryzysie humanitarnym. Raport Komisji stwierdza, że Chiny są winne „największej zbrodni, o jaką może być oskarżona jakaś osoba lub naród – zamiaru zniszczenia, w całości lub w części, grupy etnicznej, rasowej lub religijnej”, innymi słowy „w Tybecie doszło do aktów ludobójstwa” . Dokumenty te stanowią niestety ostatnie, tak zdecydowane stanowiska społeczności międzynarodowej w tej sprawie.
2.2. KONSTYTUCJA 1963 r., ROLA PRZYWÓDCY
W 1963 r. ogłoszono nowy projekt konstytucji. Został on przygotowany przez Tybetańczyków wraz z indyjskimi prawnikami. Bezpośrednio nawiązywał do konstytucji indyjskiej, pozostawiał wszakże tradycyjne elementy tybetańskie: buddyjskie biuro dalajlamy, który zachowywał najwyższą władzę oraz stanowisko duchownego – regenta . „W rzeczy samej, nie byłem zadowolony z tego zapisu, sądziłem, że taka konstytucja nie pozwala na realizację prawdziwej demokracji, która była moim celem” – oświadczy później Dalajlama. Wśród najważniejszych zmian tradycyjnego systemu władzy, w projekcie znalazły się zapisy umożliwiające przejęcie władzy dalajlamy przez Radę Regentów, zniesienie tradycyjnego, dwubiegunowego systemu (każde stanowisko piastowane jednocześnie przez urzędnika świeckiego i mnicha). Konstytucja została przyjęta przez Zgromadzenie oraz Dalajlamę i ogłoszona 10 marca 1963 r. Jednocześnie Zgromadzenie unieważniło wszystkie dziedziczne tytuły i przywileje wąskich elit dawnego systemu, wprowadzając zasady demokratycznego wyłaniania rządu.
W 1964 r. w większości osad tybetańskich zostały powołane pochodzące z wyborów organy przedstawicielskie. W celu zagwarantowania odpowiedzialności przedstawicieli administracji tybetańskiej na wszystkich poziomach, w 1969 r. powołane zostało Zebranie Głównych Przedstawicieli (ZGP), składające się z reprezentantów społeczności tybetańskich . Działa ono pod auspicjami Zgromadzenia i ma na celu zapewnienie wymiany informacji oraz stworzenia pola dla dyskusji nad wszystkimi aspektami uchodźczej administracji.
Kolejnym znaczącym krokiem w kierunku demokratyzacji, także w kontekście polityki Chin, było ogłoszenie przez Dalajlamę, w dorocznym Orędziu z 10 marca 1969 r., oświadczenia dotyczącego przyszłości piastowanej przez niego funkcji. „W dniu odzyskania przez Tybet niepodległości, naród będzie musiał zdecydować, jakiego chce rządu (…) nie ma żadnej pewności, czy będzie trwać system rządów z dalajlamą na czele.” W 1986 r. w oficjalnym liście do Kaszagu napisał, że tybetańska administracja musi być przygotowana do sprawnego działania bez udziału dalajlamy. Zaproponował też zainicjowanie rozmów na temat bezpośrednich wyborów rządu lub partii politycznej, która przejęłaby odpowiedzialność za władzę w przypadku braku dalajlamy. W 1988 r. podczas zgromadzenia tybetańskich przedstawicieli religijnych, ogłosił, że nie będzie piastował żadnej funkcji politycznej w wolnym Tybecie (co można odczytywać jako bezpośrednią odpowiedź na warunki stawiane przez rząd chiński dotyczące rozmów na temat przyszłości Tybetu); zaś podczas obrad ZGP w 1989 r. zapowiedział przyszłe reformy mające na celu wyłonienia rządu, którego głową nie będzie dalajlama, ale osoba wybrana w demokratycznych wyborach.
Swoją pierwszą podróż na Zachód Dalajlama odbył w 1973 r. Od tego czasu regularnie odwiedza wiele zachodnich demokracji. W 1987 r. przed Kongresem USA przedstawia „Pięciopunktowy Plan Pokojowy”, przewidujący przekształcenie Tybetu w strefę pokoju, położenie kresu masowemu przesiedlaniu tam Chińczyków, przywrócenie fundamentalnych praw człowieka i demokratycznych swobód, rezygnację Chin z produkcji broni atomowej i składowania odpadów radioaktywnych w Tybecie, oraz co najważniejsze, wzywający do podjęcia negocjacji w sprawie przyszłości Tybetu. W 1988 r. w Strasburgu rozwija „Plan”, proponując utworzenie samorządnego, demokratycznego Tybetu stowarzyszonego z ChRL, w którym on nie będzie zajmował żadnej politycznej funkcji . (W 1991 r. tybetański rząd emigracyjny formalnie wycofa się z „propozycji strasburskiej” z uwagi na brak jakiejkolwiek reakcji ze strony chińskiej.) Propozycja ta do dziś budzi kontrowersje wśród emigracji tybetańskiej. Niektórzy nazywają to „zdradą sprawy Tybetu”, oraz decyzją podjętą bez demokratycznych konsultacji .
W 1989 r. tuż po krwawym stłumieniu niepodległościowych demonstracji w Lhasie i wprowadzeniu stanu wojennego w Tybecie (marzec) oraz masakrze studentów na Placu Tiannanmen w Pekinie (czerwiec), Dalajlama otrzymuje Pokojową Nagrodę Nobla. Daje ona mandat do dalszych zabiegów o sprawę Tybetu, jest wyrazem szacunku dla głoszonej polityki „non-violence”, oraz okazją do jeszcze mocniejszego podkreślenia znaczenia demokracji .
2.3. DOJRZEWANIE
Lata 1960-1990 to czas powolnego dojrzewania tybetańskich instytucji, stymulowany z jednej strony działaniami oświeconego przywódcy, z drugiej ogólnym niezadowoleniem z braku jakichkolwiek widoków na szansę politycznego rozwiązania kwestii tybetańskiej oraz sytuacją społeczności uchodźczej.
W latach 60. Tybetańczycy ze słabiej liczebnie reprezentowanych regionów oraz trzech szkół buddyzmu i religii Bon wycofali swoich przedstawicieli ze Zgromadzenia i założyli własną organizację. Rząd Emigracyjny, nie posiadający żadnych narzędzi przymusu, nie był w stanie rozwiązać tego konfliktu. Kontrowersje wokół tej sprawy ciągnęły się przez ponad dekadę . Kolejny konflikt zaistniał pomiędzy zaangażowanymi w działania tybetańskiego ruchu oporu Khampami – mieszkańcami wschodniego Tybetu (Kham), a bratem Dalajlamy – Gjalo Dhondupem – pośredniczącym pomiędzy partyzantką a CIA . Kiedy założył on nową grupę polityczną – Zjednoczoną Partię – składającą się z przedstawicieli wszystkich prowincji, Khampowie uznali to za zdradę ich interesu. Biografista rodziny Dalajlamy M. Craig w następujący sposób opisuje to wydarzenie: „Sytuacja zaczęła się wymykać z rąk i lojalność Tybetańczyków uległa polaryzacji do tego stopnia, iż zdawało się, że krucha jedność uciekinierów w Dharamsali jest bliska załamania.”
W wyniku niezadowolenia z dotychczasowej polityki i braku jakiejkolwiek nadziei na realizację głoszonego przez Dalajlamę pokojowego rozwiązanie problemu Tybetu, w 1970 r. powstaje Kongres Młodzieży Tybetańskiej (KMT) . Ruch ten szybko staje się największą tybetańską organizacją pozarządową, przejmującą w pewnym sensie funkcję opozycji politycznej. W Zgromadzeniu tybetańscy Deputowani nie reprezentują bowiem partii politycznych, ponieważ wyłaniani są według klucza pochodzenia – jednej z trzech tybetańskich prowincji oraz tradycji szkół buddyjskich . W 1982 r. KMT wnosi propozycję zmiany zasady głosowania, która spotkała się to z ostrą krytyką przedstawicieli regionów słabo reprezentowanych na emigracji. Spowodowało to kolejne podziały i było sprawdzianem dla młodej demokracji, choć dyskusja ta trwa do dzisiaj.
2.4. REWOLUCJA DEMOKRATYCZNA – NOWA KONSTYTUCJA
Realizując wcześniejsze zapowiedzi w maju 1990 r. Dalajlama rozwiązał dotychczasowy parlament i wezwał do dalszej demokratyzacji . Nowe, XI Zgromadzenie, składało się z 46 członków. System podziału mandatów do dziś wygląda następująco: po 10 miejsc przypada dla reprezentantów trzech prowincji, po 2 miejsca dla 4 szkół buddyjskich i tradycji Bon, 3 deputowanych pochodzi z wyborów na Zachodzie (2 z Europy, 1 z Ameryki Pn.), 3 mianuje dalajlama w uznaniu dla ich zasług na polu kultury lub działalności społecznej , dodatkowo 6 miejsc zostało zarezerwowanych dla kobiet . Wszyscy wybierani członkowie Zgromadzenia pochodzą z dwustopniowych wyborów powszechnych. Czynne prawo wyborcze przysługuje wszystkim Tybetańczykom, którzy ukończyli 18 lat, bierne – 25 . W 2000 r. po raz pierwszy kilku kandydatów zostało wyłonionych przez partię polityczną , (co potwierdza konieczność przyszłej zmiany tego systemu) . Zgromadzenie w normalnym trybie zbiera się na dwóch sesjach w roku, co sześć miesięcy. Kadencja władz trwa 5 lat. W przerwach między obradami, dla potrzeb bieżących spraw obraduje 12 osobowy Stały Komitet w składzie odwzorowującym strukturę Zgromadzenia; Komitet posiada pełnię praw Zgromadzenia.
Pierwszym zadaniem nowego parlamentu było przeprowadzenie, pod wpływem Dalajlamy, kolejnych zmian w kierunku demokratyzacji. W 1991 r. zostaje uchwalona przez Zgromadzenie i zatwierdzona przez przywódcę Karta Tybetańczyków na Uchodźstwie, zastępująca dotychczasową konstytucję z 1963 r., która jak pisze Dalajlama – „choć (…) opiera się na konstytucjach istniejących państw demokratycznych, odzwierciedla unikalnego ducha tybetańskiej kultury i systemu wartości: chroni wolność religii, mówi o zasadzie niestosowania przemocy oraz promowaniu rozwoju moralnego i materialnego narodu tybetańskiego” . Dalajlama dążył do umieszczenia zapisu o „państwie świeckim”, jednak Zgromadzenie przyjęło zapis mówiący o roli zasad buddyjskich . Panujący od 350 lat zwyczaj mianowania kaszagu przez dalajlamę zostaje zmieniony na rzecz wyłaniania kalonów przez Zgromadzenie. Zapożyczony z komunistycznej literatury termin „demokracja ludowa” zostaje zastąpiony „władzą większości” . Konstytucja przewiduje utworzenie Zgromadzeń Lokalnych w społecznościach tybetańskich liczących co najmniej 160 mieszkańców. Obecnie funkcjonuje ponad 30 Zgromadzeń Lokalnych w Indiach i Nepalu .
Do konstytucyjnych zadań rządu należy „zapewnienie utrzymania sprawiedliwej polityki dla osiągnięcia wspólnych celów Tybetu, a w dodatku w chwili obecnej, ochronę Tybetańczyków w Tybecie przed trwającymi prześladowaniami i zagrożeniem; formułowanie polityki społecznego dobrobytu dla zapewnienia ekonomicznego rozwoju Tybetańczyków na uchodźstwie”.
Konstytucja wprowadza także trzeci filar władzy – Najwyższą Komisję Sprawiedliwości (NKS) oraz inne organy ważne dla funkcjonowania nowoczesnego systemu takie jak Tybetańska Komisja Wyborcza, Komisja Służby Publicznej, czy Tybetańska Komisja Kontroli – wszystkie odpowiedzialne bezpośrednio przed Zgromadzeniem. NKS pełni rolę sądu, ale rozpatruje wyłącznie sprawy cywilne, nie objęte regulacjami krajów goszczących, w których gestii leży rozwiązywanie spraw kryminalnych, podlegają jej Komisje Sprawiedliwości niższych szczebli.
2.5. SUKCESJA
Do 2001 r. na czele rządu wciąż stał dalajlama, sprawując najwyższą władzę wykonawczą poprzez mianowanego przez siebie premiera. Do konstytucyjnych uprawnień przywódcy należało m.in.: zatwierdzanie i ogłaszanie uchwał Zgromadzenia, ogłaszanie aktów i rozporządzeń (dekretów), zawieszanie działalności Zgromadzenia oraz Kaszagu, w tym usuwanie poszczególnych kalonów, zatwierdzanie referendum. Ponadto mianuje 3 deputowanych, oraz zatwierdza najwyższych urzędników. Uwzględniając tak wysoki status przywódcy oraz – być może – przewidując mające nastąpić wkrótce wydarzenia stawiające sukcesję pod znakiem zapytania, Karta ustanawia niezwykłe – jak na znane demokratyczne konstytucje – ciało, czyli Radę Regentów. Trzech, wybranych przez Zgromadzenie oraz Kaszag urzędników przejmuje prerogatywy dalajlamy w momencie, kiedy ten „nie zachowuje lub nie utrzymuje władzy jako głowa Tybetańskiej Administracji i funkcji wykonawczych” . Teoretycznie możliwe jest to w trzech okolicznościach: ustąpienia przywódcy z urzędu (funkcja sprawowana dożywotnio), wspólnym postanowieniem Zgromadzenia i członków NKS, lub śmierci dalajlamy . Jest to najpoważniejsza, od czasów ustanowienia w 1578 r. linii dalajlamów, ingerencja w najwyższy urząd państwowy i religijny oparta o demokratycznie wyłonione instytucje.
Sam Dalajlama, obchodzący ostatnio swoje 70. urodziny, wciąż przypomina o oczekiwanym odejściu od polityki. Wśród Tybetańczyków rodzi to obawy, w sytuacji wciąż nierozwiązanego konfliktu z ChRL, której władze nie uznają Administracji Tybetańskiej, prowadząc rozmowy jedynie z bezpośrednimi przedstawicielami Dalajlamy. Sytuacja nabrała nowego wymiaru, gdy w 1995 r. Chińczycy uprowadzili, wskazanego zgodnie z tradycją, XI Panczenlamę – sześcioletniego chłopca, na którym w przyszłości, zgodnie z sięgającymi 1600 r. obyczajem , powinna spocząć odpowiedzialność wskazania (a właściwie zatwierdzenia) następcy dalajlamy .
2.6. W STRONĘ PEŁNEJ DEMOKRACJI – KALON TRIPA
W swoim dorocznym Orędziu w 2000 r. Dalajlama zaproponował zmianę w Karcie, umożliwiającą bezpośrednie wybory premiera i system zbliżony do mieszanego parlamentarno – prezydenckiego wzoru francuskiego . W 2001 r. Tybetańczycy rozsiani po świecie po raz pierwszy wybierali premiera – Kalona Tripę. Wybory przeważającą liczbą 85% (ok. 29 000) głosów wygrał prof. Samdong Rinpocze – tybetański duchowny głoszący zgodną z polityką Dalajlamy „Drogę Środka” (rozwiązanie kryzysu drogą kompromisu i negocjacji) oraz politykę „non-violence”. Według nowej ustawy zasadniczej Rząd składa się z 8 kalonów, w tym premiera – Kalona Tripy – nadzorujących 7 departamentów: Religii i Kultury, Spraw Wewnętrznych (podlegają mu osiedla tybetańskie w Indiach, Nepalu i Bhutanie), Finansów, Edukacji, Bezpieczeństwa (ochrona Dalajlamy oraz prowadzenie „ośrodków recepcyjnych” dla nowo przybywających uchodźców), Informacji i Spraw Zagranicznych (w tym Biura Tybetu pełniących funkcje ambasad w Nowym Jorku, Genewie, Moskwie, Pretorii i Tajpei, do niedawna także w Budapeszcie i Katmandu), oraz Zdrowia . Administracja Tybetańska zatrudnia około 3,5 tys., w większość „zwykłych” ludzi, jedynie ok. 1% z nich wywodzi się z tradycyjnej, dziedzicznej tybetańskiej arystokracji.
2.7. WYMIARY DEMOKRACJI
Na uchodźstwie żyje ok. 130 tys. rozrzuconych po świecie Tybetańczyków. Najwięcej (ok. 70%) w Indiach, Nepalu, Bhutanie, pozostali na Zachodzie. (Każdego roku z Tybetu do Indii ucieka 2,5 – 3,5 tys. Tybetańczyków.) Podczas wyborów do Zgromadzenia w 2005 zostało zarejestrowanych 70 337 uprawnionych do głosowania, 65 281 wybierających według klucza prowincji (w Indiach, Nepalu, Bhutanie), 2 804 w Ameryce Pn., 2 252 w Europie. (Obecnie ponad 60% deputowanych jest w wieku poniżej 50 lat.) Podczas bezpośrednich wyborów Kalona Tripy w 2001r. w ostatniej rundzie oddano łącznie 35 184 głosów (ok. 50% z 69 151 zarejestrowanych wyborców); w wyborach do Zgromadzenia 41 717 głosów (ok. 60% z 69 151) . Lokalne komisje wyborcze znajdowały się w 25 krajach. Koszt wyborów w 2005 r. szacuje się na ok. 1,2 mln. Rupii (ok. 28 tys. USD).
2.8. MEDIA I ORGANIZACJE POZARZĄDOWE
Niezależne (lub częściowo niezależne – wspierane także przez prodemokratyczne władze tybetańskie) media i organizacje pozarządowe mają znaczący wpływ na kształtowanie się świadomości politycznej tybetańskiej emigracji. Stanowią też ważne narzędzie w staraniach o poparcie dla sprawy Tybetu w społeczności międzynarodowej. Pierwszą emigracyjna gazetą była „Rałang” („Wolność Tybetu”) założona w 1962 r. przez starszego brata Dalajlamy. Kilka lat później przekazał on gazetę pod opiekę rządu w Dharamsali. Tym samym po raz pierwszy, w kilkusetletniej tradycji, rząd tybetański wydawał własną gazetę. Kolejnymi prywatnymi inicjatywami, które później przechodziły pod kontrolę tybetańskiej administracji, stając się ważnym narzędziem „walki na słowa” z komunistycznymi Chinami oraz dotarcia do społeczności międzynarodowej, były miesięcznik „Sheja” („Wiedza” – 1968 r.) oraz pierwszy angielskojęzyczny magazyn – „Tibetan Rewiev” (1969 r.). Nową falę tybetańskich, niezależnych wydawnictw rozpoczęła w 1990 r. „Mang-tso” („Demokracja”) , przełamując dotychczasowy swoisty monopol Dharamsali. Ważnym elementem niezależnych mediów są także powstałe w latach 90. na Zachodzie tybetańskie serwisy rozgłośni radiowych: „Voice of America”, „Radio Free Asia” oraz „Tibet Voice” . Lata 90. to okres rozwoju Internetu, który szybko staje się ważnym narzędziem wymiany informacji dla Tybetańczyków na całym świecie, wykorzystywanym zarówno przez Administrację Tybetańską jak też inicjatywy prywatne i liczne organizacje pozarządowe. Warto dodać, że ostatnia sesja XIII Zgromadzenia (wrzesień 2005) po raz pierwszy była transmitowana prze lokalną telewizję kablową w Indiach .
Ważną rolę, szczególnie mając na uwadze brak opozycji parlamentarnej, odgrywają organizacje pozarządowe. Te bardziej znaczące wydają własne publikacje; posiadają też strony internetowe. Do najważniejszych należą: KMT (największa, licząca 20 tys. członków organizacja, stawiająca zdecydowane cele polityczne) , Stowarzyszenie Kobiet Tybetańskich, Gu Czu Sum (stowarzyszenie byłych więźniów sumienia), Tybetańskie Centrum Praw Człowieka i Demokracji (instytut monitorujący łamanie praw człowieka w Tybecie), i inne – np. ekologiczne. Na całym świecie istnieje także przynajmniej kilkaset organizacji koncentrujących swoją działalność na tematyce tybetańskiej (tzw. Tibet Support Group – TSG), w działania których często angażują się Tybetańczycy (np. Students For a Free Tibet, Friends of Tibet – India) . Ich istnienie jest ważne także dla uwiarygodnienia informacji wykorzystywanych przez organizacje międzynarodowe oraz inne instytucje w walce o prawa człowieka w Tybecie oraz wywieranie nacisku politycznego na rząd ChRL.
2.9. PRZYSZŁY TYBET
Oczywiście idea demokracji nie odnosi się wyłącznie do emigracji, co jest widoczne chociażby w opisanym kształcie Zgromadzenia. Tybetańczycy w wielu wypowiedziach nieustannie nawiązują do swojej ojczyzny, wciąż żywiąc nadzieję na powrót do wolnego kraju. W związku z tym Dalajlama przygotował „zarys Konstytucji przyszłego Tybetu”. Jej fundament stanowią zasady ogłoszone w „Pięciopunktowym Planie Pokojowym”. Co znaczące – zakłada on oparcie nowej władzy na tybetańskich urzędnikach, „którzy służą obecnie rządowi okupacyjnemu, gdyż to oni mają największe doświadczenie w kierowaniu sprawami państwa” oraz stopniowe wprowadzanie rządów demokratycznych. Na ich czele stać będzie prezydent (początkowo wyłoniony przez Dalajlamę) . Dokument ten stanowi dopełnienie realizowanej przez rząd myśli politycznej Dalajlamy, oraz pole dla ewentualnego dialogu chińsko – tybetańskiego.
3. PERSPEKTYWY
Można domniemywać, że tybetańskie rządy na emigracji nie są wolne od powszechnych problemów, takich jak korupcja, oskarżenia o nieprawidłowości finansowe czy spory personalne. Informują o nich media; są też przedmiotem obrad Zgromadzenia. Jednak nie one stanowią największe wyzwania rodzącej się demokracji. Te najważniejsze, ściśle ze sobą powiązane, wynikają ze specyfiki wciąż krytycznego położenia Tybetańczyków. Na podstawie wyżej nakreślonej historii ustanawiania i rozwoju instytucji emigracyjnych oraz obserwacji oficjalnej sceny politycznej tybetańskiej emigracji można wysnuć wniosek, że główną troską elit rządzących (związanych z polityczną linią Dalajlamy) jest zagwarantowanie jedności Tybetańczyków oraz trwałości silnej reprezentacji broniącej ich wspólnego interesu na arenie międzynarodowej . Wszystkie te starania zdają się mieć w podtekście przygotowanie społeczności do nieuchronnego momentu odejścia Dalajlamy. Widać w nich głęboką świadomość kryzysu przywództwa jaki wtedy nastąpi oraz oczekiwań władz ChRL na ten właśnie moment. Stąd też wynikają nieustające od 45 lat wysiłki Dalajlamy zmierzające do stworzenia silnej reprezentacji, posiadającej polityczną legitymację mocno ugruntowaną w całej społeczności uchodźczej, oraz poszukiwania dróg rozwiązania kryzysu nawet kosztem daleko idących kompromisów. Jednak demokracja stwarza możliwości, czy wręcz wymusza istnienie różnych koncepcji i sił politycznych, a społeczność tybetańska nie jest pod tym względem wyjątkowa. Zapewne jednak Tybetańczycy „skazani są” na utożsamianie ich z polityczną wizją Dalajlamy – miłującego pokój buddyjskiego przywódcy.
Najwięcej kontrowersji wśród Tybetańczyków budzi „Droga Środka” jako proponowany przez Dalajlamę i przyjmowany przez rząd sposób politycznego rozwiązania konfliktu z Chinami. Radykalizację postaw wywołuje brak jakichkolwiek widocznych zmian w stanowisku ChRL, mimo daleko idących ustępstw ze strony Dalajlamy. W 1989 r. KMT oficjalnie odrzucił stosowanie przemocy w walce o Tybet, jednak – jak mówi jeden z liderów organizacji – stosowanie siły zostało tylko zawieszone, dopóki żyje XIV Dalajlama. Formalnie dyskusja nad „Drogą Środka” stała się przedmiotem obrad Zgromadzenia. Wpierw przegłosowano uchwałę o odejściu od drogi negocjacji, jeśli rozmowy nie przyniosą rezultatu, jednakże we wrześniu 2005 r. Zgromadzenie wycofało wcześniejszą uchwałę . Przywódca zaś stawia sprawę jasno – odejście rządu od walki bez użycia przemocy wymagałoby przeprowadzenia referendum. Jeśli jednak decyzja taka została by podjęta – on zrezygnuje z urzędu. Takiej sytuacji nie wyobraża sobie chyba żaden Tybetańczyk.
Powyższy problem w znacznej mierze wiąże się z pojęciem „dojrzałości demokracji”. Powołanie przez KMT w 1994 r. jedynej w obecnym systemie partii – Narodowej Demokratycznej Partii Tybetu – spotkało się z krytyką pod kątem zagrożenia „jedności narodowej” gwarantowanej w Karcie poprzez geograficzny klucz wyłaniania Zgromadzenia. Jedność ta ma oznaczać realizowanie „wspólnego celu”, jakim jest wolność Tybetu, nie ma jednak wspólnej zgody, co do sposobu jego osiągnięcia i ostatecznego kształtu . Jak wskazują niektórzy autorzy, obecny system parlamentarny może nieść ze sobą także inne zagrożenia, jak choćby to, że nie odzwierciedla on faktycznego interesu narodowego, lecz uwydatniania raczej sekciarskie i regionalne podziały, co może skutkować „polityczną stagnacją” i osłabieniem pozycji parlamentu . Kolejną sprawą jest, niewystarczająca według niektórych, reprezentacja wciąż rosnącej społeczności na Zachodzie . Wielu autorów podkreśla nietypowy „odgórny” kierunek wprowadzania zmian demokratycznych, któremu mogły przyświecać cele, takie jak uzyskanie wsparcia opinii międzynarodowej – co w znaczącym stopniu może wpływać na trwałość ustroju „narzuconego” przez przywódcę . Wyraźny jest konflikt pomiędzy ideami wykształconych elit a kulturową obcością elementarnych zasad demokracji dla większości społeczności emigracyjnej – ponoć po Dharamsali krąży anegdota, że wielu Tybetańczyków przed wyborami modli się do Jego Świątobliwości Dalajlamy, aby pomógł im zdecydować, na kogo oddać głos.
W obliczu braku widocznych obecnie perspektyw na rozwiązanie konfliktu z Chinami, największym egzaminem dojrzałości stanie się w pewnym momencie przejęcie pełnego ciężaru władzy i odpowiedzialności przez naród pozbawiony Przywódcy. W opiniach wielu (także chińskich) autorów jest on jedyną – i ostatnią – szansą na rozwiązanie trwającego pół wieku konfliktu.
Piotr Cykowski, 2005 (tekst bez przypisów)
Tekst został opublikowany w tomie „Dylematy państwowości” wyd. Aspra, Warszawa 2006
